mark-and-nurse-in-allen-samar

He fell from a bicycle in their village in Kaguitnaman. When I took this picture of him while he was being attended to by a nurse at the Allen (Samar) District Hospital on December 9, 2011, two-year old Mark Anton was, according to the resident doctor, already in a state of comatose for five days. He needed a CT scan. But his family did not have the money and the hospital don’t have the facility. I saw Mark again in the afternoon of the same day in the emergency room of Samar Provincial Hospital in Catarman, about 40 kilometers from Allen. His mom Mary Ann was being given an instruction that Mark has to be transferred to Tacloban City, about 250 kilometers away, where CT scan facilities are available.

Two days later, Mark’s father’s reply to my how-are-you-po text message was: “Wala na po si Mark. Iniuwi nalang po namin siya kasi wala na po talaga kaming pera.” (Mark already passed away. We brought him home because we really don’t have money). And then another text message, from Mark’s Mom, was: “Can we borrow P2,000 pesos from you, Sir? We have to buy a coffin for Mark.”

Note: The photograph is part of a documentary project the Asian Development Bank has asked me to do in relation to the Partners for Health Program.

LIFE ON TOMBSTONES. Jason (left) was still single when I visited them on November 1 last year in a museoleum inside the North Cemetery in Manila where his family has been living the last 10 years.

Yesterday, I learned he already got married and now has a 6-month-old daughter. And he and his wife and daughter are looking for place to stay, outside of the museoleum and the cemetery.

Ang mga babalang ito ay masusuma sa isang kanta ng grupong Asin:

“Wala ka bang napapansin sa iyong mga kapaligiran? / Kay dumi na ng hangin, pati na ang mga ilog natin / Bakit di natin pagisipan / Ang nangyayari sa ating kapaligiran / Hindi na masama ang pag-unlad / Kung hindi nakakasira ng kalikasan.”

“Lahat ng bagay na narito sa lupa / Biyayang galing sa Diyos kahit nong ika’y wala pa / Ingatan natin at ‘wag nang sirain pa / Pagkat pag Kanyang binawi, tayo’y mawawala na”

Naalala ko ang kantang ito noong Sabado sa gitna ng unday ni Ondoy habang kami ay naghahanap ng pwedeng madaanan para mai-uwi ko na rin mula sa hospital ang aking anak na may-sakit.

Nakikiramay ako sa lahat ng mga biktima.

At nalulungkot lamang ako kasi mukhang di tayo nakikinig sa mga babala.

Nais kong ibahagi ang isang tulang isinulat ko noong Setyembre 10, 1988, na nalathala sa Diliman Review ng University of the Philippines:

Ang nakita ko sa TV noong setyembre 10

helikopter.
’sandosenang helikopter and dumating
sa mga bayang nakalubog sa baha.

lubog.
lubog na lubog
ang mga bayan sa baha.

ibinaba.
ibinaba mula sa helikopter
ang mga bigas,
saku-sakong bigas.

ipinagulong.
ipinagulong mula sa helikopter
and mga de-lata,
kartun-kartong de-lata.

ipinakain.
maraming ipinakain
na kanin at de-lata.

binusog.

binusog nang husto
ang mga matatanda’t mga batang
nakalutang sa baha.

lutang.
lutang na lutang
ang mga bata’t matatanda sa baha.

nabarahan.
nabarahan ng de-lata’t kanin ang bituka
ng matatanda’t mga batang nakalutang
sa mga bayang nakalubog sa baha.

barado.
barado ang mga kanal
kaya lumubog ang mga bayan
at lumutang ang taumbayan.

babaha.
babaha at babaha pa.

(Published in Remate Tonight, October 1, 2009, page 4)

Sinasabi kong subjective ang pagkuha ng litrato dahil isang hintuturo lang ang kasya sa pindutan o shutter release button. Ang may-ari ng hintuturo na siyang pipindot ang may desisyon kung kelan kukuha ng litrato. Maaaring sabihin na ang mensahe ng larawan ay mensahe ng hintuturo. Sabi nga ni Alfred Eisenstaedt: “I seldom think when I take a picture. My eyes and fingers react – click.”

Pero gusto kong ibaling ang usapang daliri sa pang-araw-araw na buhay at sa larangan ng pulitika.

Hinlalaki ang ating ipinapakita, tiklop ang iba pa, kapag para sa atin ay okey o aprub ang isang bagay. Sa mga pinuno ng bansa, kilala si dating Pangulong Fidel Ramos sa kanyang hinlalaking nakabukadkad, tiklop ang iba pa. (Sa mga pampublikong okasyon at kapag bumabati sa mga tagasuporta, si Pangulong Arroyo yata ay laging bukadkad ang lahat ng daliri na parang kumakaway—pwedeng nagsisimbolo ng pag-hello kasi dumating o pwedeng nagpapapaalam kasi aalis.)

Hintuturo naman ang ating ipinapakita, tiklop ang iba pa, kapag nagmumwestra tayo ng pangunguna o tayo ay number 1. Paborito ito ng maraming pulitiko kasi sa tingin nila ay sila lagi ang number 1. Kahit kulelat naman sila sa mga sarbey.

Hintuturo at hinlalato naman ang nakabukadkad kapag nagsisimbolo tayo ng kapayapaan. Ganun din kapag tagumpay o victory. Kaya victory sign ang tawag sa mwestrang ito.

Ang hinlalaki at hintuturo na nakabukadkad, tiklop ang iba pa, ay matagal nang simbolo ng paglaban bago pa ito ginamit ng dating Pangulong Aquino. Laban ng Bayan kasi ang partido niya noong nag-snap eleksyon noong 1985 kung saan lumaban siya kay dating pangulong Marcos.

Ito rin ang iminumwestra ngayon ni Senator Noynoy. At ginagamit na din ni Senator Mar. (Bulong ng katabi ko, di ba pwedeng Luisita para kay Senator Noynoy at… lovelife para kay Senator Mar?)

Ang payo ko lang na hindi hinihingi, kailangan mag-iingat sila. Dapat matikas na L. L na L dapat ang pagmwestra nila. Sapagkat kapag nahilig, katulad ng napitikan ni Rudy Rabulan kamakailan, korteng V na ito at ito ang simbolong kilala na ginagamit para kay Senator Manny Villar.

E, nasan ang hinlalato? A, lalong sumikat ito noong nakunan ng litrato si dating presidential adviser, ngayo’y congressman Teddy Boy Locsin na nakabukadkad ang hinlalato, tiklop ang iba pa. Ginawa niya ito para sa mga empleyado ng San Miguel na nangantiyaw sa kanya. “I gave as good as I got,” sinabi niya pagkaraan.

Sa mga pulitikong nambobola lamang, mag-iingat po kayo taumbayan na nakabukadkad na hinlalato, tiklop ang iba pa. Maraming mensahe na kayang iparating ng mga daliri.

(Published in Remate Tonight, September 24, 2009, page 4)

Ang biglang sagot ay ito: Kahit ano, basta ka­yang makabuo ng litrato. Ang sabi nga ng kumpare kong si Nico (na nasa Sri Lanka ngayon) wala yan sa pana kundi nasa Indyan.

Pero isusunod ko ang ganito: Lahat ng gumagawa at nagbebenta ng kamera ay sinasabi nilang pinakamaganda ang gawa at benta nila. Maraming pahina ng dyaryo, mahabang oras sa radyo at telebisyon ang inuubos para makaengganyo na bilhin ng mambabasa ang produkto nila. Syempre iyayabang nila ang good features ng produkto nila; at madalas tahimik sila sa kahinaan nito.

Kaya mahalagang mabusisi ang anumang balak bilhin na kamera. The devil is in the details, ‘ika nga. Ang demonyo ay nasa detalye.

Ang isa pang mahalagang alamin ay ang after-sales service. Paano kung may sira? Paano kung masira? Saan ipagagawa? Saan malapit? May gagawa ba? May qualified technician ba? May pyesa ba? Gaano katagal gawin? Kung walang pyesa at matagal gawin, may replacement ba? Magkaano? Sa madaling sabi, ano ang sakop ng warranty? Kung may warranty? Parts? Service? Kailangan mabusisi sa pagtatanong ng mga ito. Ang demonyo ay nasa detalye.

Ngayon, ang camera ay katulad din ng maraming gamit sa buhay na ibi­nebenta at binibili.

Pero ibaling natin ang usapan sa pulitika, sa mga pulitiko. Tutal umiinit na ang halalan para sa 2010. Kumawala na ang mga kabayo!

Ibinebenta na ng mga kandidato ang kanilang sarili. Ipinapangalandakan na nila ang kanilang adyenda. Syempre, yung magagandang gagawin nila ang bukambibig nila. Iniyayabang na ng mga tagabenta nila ang good features ng produkto nila; at tahimik sila sa kahinaan ng mga ito. Kaya mahalagang mabusisi ang anumang balak bilhin na kandidato. Ngayon palang. The devil is in the details, ‘ika nga. Ang demonyo ay nasa detalye.

At hanggang bibilhin na natin sila, iboboto.

Pero paano kapag natapos na ang eleksyon at nanalo sila? At yun pala sila ay sira, o ang kanilang plataporma ay may sira? O sinira na ng mga briga­dang tagabulong? O ng kamag-anak? O ng kaibigan? O ng kapamilya? O ng kapuso? O ng sino mang pinagkakautangan noong kampanya? Sa madali’t sabi, ano ang accountabi­lity ng mga nanalo?

Saan magsusumbong? Saan ipapaayos? Paano papalitan? Sa pulpito? Umasa ka. Sa tanod? Umasa ka. Sa pulis? Umasa ka. Sa Ombudsman? Umasa ka pa. Sa Civil Service? Umasa ka. Sa Comelec? Umasa ka. Sa korte? Umasa ka. Sa Edsa? Umasa ka.

Kamera man o pulitiko ang bibilhin, kailangan busisihing mabuti ang ibi­nebenta.

Sapagkat ang detalye ay nasa demonyo.

(Remate Tonight, September 22, 2009, page 4)